NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 सर्वनामपदानि तथा संख्यावाचकनि

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 सर्वनामपदानि तथा संख्यावाचकनि

संस्कृतभाषायाम् सर्वनामशब्दानां रूपाणि त्रिषु लिङ्गेषुभवन्ति। (संस्कृत में सर्वनाम शब्दों के रूप तीनों लिंगों में होते हैं। In Sanskrit Pronouns are declined in all three genders.)
तत्, एतत्, किम्, अस्मद्, युष्मद्, इदम् इति सर्वनाम-शब्दानां रूपाणि अध: दत्तानि । सर्वनाम-पदानां प्रयोगः अपि प्रदर्शितः। (नीचे तत् आदि सर्वनामों के रूप दिए गए हैं; सर्वनाम पदों का प्रयोग भी दर्शाया गया है। Given below is the declension and usage of pronouns viz. तत्, एतत् etc.)
तत् (वह-he) (पुंल्लिङ्गम्)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Sarnampadani Tatha Sankhyavachkani 3
वाक्य-प्रयोगः

  • सः बालकः अभिनवः ।
  • अहं तम् बालकम् पश्यामि।
  • रोहितः तेन बालकेन सह गच्छति।
  • माता तस्मै बालकाय फलम् यच्छति ।
  • तस्य बालकस्य गृहं समीपे अस्ति।
  • तस्मिन् बालके सर्वेषाम् स्नेहः

उपरोक्त वाक्यों से स्पष्ट है कि सर्वनाम पद का लिंग, वचन आदि संज्ञा पद के लिंग वचन आदि पर निर्भर करता है।

तत् (वह-She) (स्त्रीलिङ्गम्)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Sarnampadani Tatha Sankhyavachkani 4
वाक्य-प्रयोगः

  • सा बालिका सुनीता।
  • अध्यापिका ताम् बालिकां पश्यति
  • सुदीप्तिः तया बालिकया खेलति
  • सा तस्यै बालिकायै कन्दुकं यच्छति ।
  • अध्यापिका तस्याः बालिकायाः कन्दुकम् आनयति ।
  • एषः कन्दुकः तस्याः बालिकायाः अस्ति।
  • कन्दुकः तस्याम् बालिकायाम् पतति ।।

उपरोक्त वाक्यों से स्पष्ट है कि संज्ञा पद स्त्रीलिंग होने पर सर्वनाम के स्त्रीलिंग रूप का प्रयोग किया जाता है।

तत् (वह-that) (नपुंसकलिङ्गम्)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Sarnampadani Tatha Sankhyavachkani 5
शेष रूप तत्-पुंल्लिङ्ग की भाँति । (Remaining forms are the same as in तत्-masculine.) एतत् सर्वनाम के रूप तत् की भाँति चलते हैं; यथा-एषः, एतौ, एते; एषा, एते, एताः इत्यादयः।
अवधेयम्-एक, अनेक, पर, अपर, इतर, अन्य, सर्व आदि भी सर्वनाम हैं। (All these are pronouns too.)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Sarnampadani Tatha Sankhyavachkani 6
किम् * (कौन-who) (पुंल्लिङ्गम्)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Sarnampadani Tatha Sankhyavachkani 7
सर्वनाम् ‘किम्’ का प्रयोग प्रश्न निर्माण के लिए होता है। (The pronoun किम् is used to frame questions.)
प्रयोग:-कथनम्प्रश्नः
1. बालकः पठति ।
2. अध्यापक: बालकम् वदति।
3. अभिनवः मित्रेण सह क्रीडति ।
4. अध्यापक: छात्राय पारितोषिकं यच्छति।
5. बालकाः अध्यापकात् पठन्ति ।
6. बालकस्य गृहम् समीपे अस्ति।
7. वर्षाजलम् बालके पतति ।

1. कः पठति ?
2. अध्यापकः कम् वदति ?
3. अभिनवः केन सह क्रीडति ?
4. अध्यापक: कस्मै पारितोषिकं यच्छति ?
5. बालका: कस्मात् पठन्ति ?
6. कस्य गृहम् समीपे अस्ति ?
7. वर्षाजलम् कस्मिन् पतति ?

किम् (कौन-who) सर्वनाम (स्त्रीलिङ्गम्)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Sarnampadani Tatha Sankhyavachkani 8
वाक्य-प्रयोगः

  • एषा लता। – एषा का?
  • बालिका लताम् पश्यति। – बालिका कोम् पश्यति ?
  • सा अम्बया सह उद्यानं गच्छति। – सा कया सह उद्यानं गच्छति ?
  • सा अम्बायै पुष्पाणि यच्छति । – सा कस्यै पुष्पाणि यच्छति ?
  • लतायाः पुष्पाणि पतन्ति । – पुष्पाणि कस्याः पतन्ति ?
  • लतायाम् श्वेतानि पुष्पाणि सन्ति । – श्वेतानि पुष्पाणि कस्याम् विकसन्ति ?

किम् (कौन-which) (नपुंसकलिङ्गम्)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Sarnampadani Tatha Sankhyavachkani 9
शेष रूप ‘किम्’ पुंल्लिङ्ग की भाँति। (Remaining forms are the same as in किम्-Masculine.)

अस्मद् (मैं, हम-I, We)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Sarnampadani Tatha Sankhyavachkani 10

युष्मद् (तुम–you)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Sarnampadani Tatha Sankhyavachkani 11

इदम् (यह-this) सर्वनाम
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Sarnampadani Tatha Sankhyavachkani 12

इदम्-(नपुंसकलिङ्गम्)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Sarnampadani Tatha Sankhyavachkani 13
शेष रूप ‘इदम्’ पुंल्लिङ्ग की भाँति । [Remaining forms are the same as in इदम् (mas.)]
वाक्य-प्रयोगः-

  • अयम् वृक्षः दीर्घः सघन: च अस्ति। – (यह वृक्ष-This tree)
  • इयम् वाटिका विशाला रमणीया च। – (यह वाटिका-This park)
  • इदम् फलम् पक्वं मधुरम् च। – (यह फल-This fruit)।
  • अनेन बालकेन पत्रम् लिखितम्।। – (इस बालक द्वारा By this child)
  • अनया बालिकया पाठः पठितः।। – (इस बालिका द्वारा By this girl)
  • अस्मिन् विद्यालये अनेके छात्राः पठन्ति। – (इस स्कूल में In this school)
  • अस्याम् कक्षायाम् कति छात्राः सन्ति ? – (इस कक्षा में—In this class)
  • एषु वनेषु सिंहाः भ्रमन्ति। – (इन वनों में-In these forests)
  • इमान् बालकान् पश्य। – (इन बालकों को-these children)
  • इमानि चित्राणि पश्यत ।। – (इन चित्रों को at these pictures)

संख्यावाचिपदानि (Numerals)
एक (एक-one) (सदा एकवचन में-Always in singular)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Sarnampadani Tatha Sankhyavachkani 14

द्वि (दो-two) (सदैव द्विवचन में-Always in dual)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Sarnampadani Tatha Sankhyavachkani 15

त्रि (तीन-three) (सदा बहुवचन में-Always in plural)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Sarnampadani Tatha Sankhyavachkani 16

चतुर् (चार-four) (सदा बहुवचन में-Always in plural)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Sarnampadani Tatha Sankhyavachkani 17
अवधेयम्-संख्यावाची शब्द विशेषण होते हैं। अत: लिंगानुसार प्रयोग में भेद आ जाता है। किंतु पञ्चन् (पाँच, five) के बाद संख्यावाची शब्दों में लिङ्ग-भेद नहीं होता। [Numerals are adjectives. Hence they undergo change as per gender in usage. There is no gender difference in the form of word, beginning from पञ्चन् (five).] विशेषण होने के नाते संख्यावाची शब्द में वही विभक्ति प्रयुक्त होती जो उसके विशेष्य पद में प्रयोग में लाई गई है। यथा ‘एकस्मिन् वृक्षे’ (Being Adjective Numerals take the same case form as the words (nouns) they qualify.)

संख्यावाचक-पदानि (1-100)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 5 Sarnampadani Tatha Sankhyavachkani 18

अभ्यासः (Exercise)
प्रश्न 1.
उचितविकल्पेन रिक्तस्थानानि पूरयत-(उचित विकल्प से रिक्तस्थान भरिए-)
(क)
1. …………………….. नार्यः ।(चत्वारि, चतस्रः, चत्वारः)
2. …………………….. फलानि। (पञ्चानि, पञ्चाः, पञ्च)
3. …………………….. दिवसाः। (त्रिंशत्, त्रिंशतः, त्रिंशता:)
4. …………………….. छात्रा:। (विंशत्, विंशतिः, विंशतयः)
5. …………………….. नराः। (त्रयः, ञयाः, त्रि)
उत्तरम्:
1. चतस्रः
2. पञ्च
3. त्रिंशत्
4. विंशतिः
5. त्रयः।

(ख)
1. …………………….. (अष्टमः, अष्टमी, अष्टमम्)
2. …………………….. दिवसे। (दशमः, दशमे, दशमम्)
3. …………………….. रुप्यकाणि। (शत, शतम्, शतानि)
4. …………………….. वृक्षे। (एकस्मिन्, एके, एकस्याम्)
5. …………………….. पुरस्कारम्। (द्वितीय, द्वितीयम्, द्वितीयः)
उत्तरम्:
1. अष्टमी
2. दशमे
3. शतम्
4. एकस्मिन्
5. द्वितीयम्।

(ग)
1. प्रत्यूषः …………………….. मित्रम् अस्ति। (मम्, मम, माम्)
2. …………………….. छात्राः अत्र पठन्ति। (अनेक, अनेकाः, अनेके)
3. तुषार: …………………….. किम् अवदत्? (त्वम्, त्वाम्, त्वया)
4. …………………….. स्वदेशं उन्नतिपथे नेष्यथ। (युयम्, यूयम्, युवाम्)
5. इदम् …………………….. गृहम् अस्ति। (आवयोः, आवयो, आव्यो:)
उत्तरम्:
1. मम
2. अनेके
3. त्वाम्
4. यूयम्
5. आवयोः।

प्रश्न 2.
कोष्ठकदत्तस्य सर्वनाम-शब्दस्य उचितरूपं रिक्तस्थाने लिखत-(कोष्ठक में दिए गए सर्वनाम
शब्द का उचित रूप रिक्त स्थान में लिखिए-)
1. …………………….. (तत्) वने।।
2. …………………….. वाटिकायाम् (एतत्)।
3. …………………….. (किम्) गृहे।
4. …………………….. (किम्) बालकाय। |
5. …………………….. (तत्) गुरवे।
6. …………………….. (सर्व) छात्रेभ्यः ।।
उत्तरम्:
1. तस्मिन्
2. एतस्याम्
3. कस्मिन्
4. कस्मै
5. तस्मै
6. सर्वेभ्यः।

प्रश्न 3.
उचितेन सर्वनामपदेन रिक्तस्थानानि पूरयत-(उचित सर्वनाम-पद द्वारा रिक्त स्थान भरिए-) अयम्, इदम्, इयम्।
1. …………………….. छात्रः
2……………………… छात्रा .
3. …………………….. पुस्तकम्
4. …………………….. वाटिका
5. …………………….. जलम्
6. …………………….. सरोवरः
उत्तरम्:
1. अयम्,
2. इयम्,
3. इदम्,
4. इयम्,
5. इदम्,
6. अयम्।

प्रश्न 4.
उचितविकल्पेन रिक्तस्थानानि पूरयत-(उचित विकल्प द्वारा रिक्त स्थान भरिए-)
(क) किम् (स्त्रीलिङ्गम) तृतीया विभक्तिः एकवचनम् …………………….. । (कया, कस्यै, काभ्याम्)
(ख) अस्मद् षष्ठी विभक्तिः द्विवचनम् ।=…………………….. :। (मम्, आवयोः, आवाभ्याम्)
(ग) युष्मद् पञ्चमी विभक्तिः बहुवचनम् …………………….. :। (त्वत्, युवाभ्याम्, युष्मत्)
(घ) इदम् (पुंल्लिगम्) पञ्चमी विभक्तिः (बहुवचनम्) …………………….. । (अस्मात् आभ्याम् एभ्यः)
(ङ) इदम् (स्त्रीलिंगम्) सप्तमी विभक्तिः (बहुवचनम्) …………………….. । (आसु, अनयोः, आस्याम्)
उत्तरम्:
(क) कया
(ख) आवयोः
(ग) युष्मत्
(घ) एभ्यः
(ङ) आसु

More CBSE Class 8 Study Material

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि

शब्दाः द्विविधाः-

  • अजन्ताः
  • हलन्ताः।

शब्द-रूप की दृष्टि से शब्दों को दो मुख्य भागों में बाँटा गया है
1. अजन्त –वे शब्द जिनका अन्तिम अक्षर अच् अर्थात् स्वर है (अच् + अन्त)। (Words that have a vowel as the last letter.)
यथा-

  • अकारान्त – बालक, देव, वृक्ष, कलम इत्यादयः
  • आकारान्त – लता, माला, अध्यापिका इत्यादयः।
  • इकारान्त (पुं०) – मुनि, कवि, हरि इत्यादयः ।।
  • इकारान्त (स्त्री०) – मति, गति, उक्ति, बुद्धि इत्यादयः।
  • ईकारान्त (स्त्री०) – नदी, सखी, देवी इत्यादयः
  • उकारान्त (पुं०) – साधु, गुरु, शिशु इत्यादयः।
  • ऋकारान्त (पुं०, स्त्री०) – पितृ, मातृ इत्यादयः।

2. हलन्त–वे शब्द जिनका अन्तिम अक्षर हल् अर्थात् व्यञ्जन है (हल् + अन्त) (Words that have a consonat as the last letter are called हलन्त
यथा-

  • भवत्, श्रीमत्, गच्छत्, बलवत् इत्यादयः – तकारान्त
  • राजन्, आत्मन्, महात्मन्, सीमन् इत्यादयः- नकारान्त
  • मनस्, सरस्, वचस् इत्यादयः – सकारान्त (नपुं०)
  •  विद्वस्, चन्द्रमस् इत्यादयः – सकारान्त (पुं०)
  • गुणिन्, फलिन्, पक्षिन्, अधिकारिन् इत्यादयः – इन्नन्त (इन् में अन्त होने वाले )

लिङ्गानि त्रीणि-

  • पुँल्लिङ्गम्
  • नपुंसकलिङ्गम्
  • स्त्रीलिङ्गम्

लिङ्ग-भेद की दृष्टि से शब्दों को तीन वर्गों में विभाजित किया गया है। (Words have been divided into three groups according to gender.)
ध्यान रहे, शब्द का रूप उसके अन्तिम अक्षर तथा लिङ्ग पर निर्भर करता है। अतः शब्द-रूप भिन्न हो जाते हैं तथापि शब्द रूपों में अनेक समानताएँ होती हैं। इस ओर ध्यान देना छात्रों के लिए हितकर होगा।
(A word is declined according to its last letter and declension varies depending on gender too. However, there are quite a few similarities taking note of which can prove helpful for students.)

अजन्त-शब्दाः
१. अकारान्त पुंल्लिङ्ग-शब्दः (वृक्ष)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 1
अकारान्त पुंल्लिङ्ग शब्द; जैसे—बालक, पुत्र, छात्र, कलम, अध्यापक, विद्यालय, हस्त, पाद, मेघ, नर, मकर, पर्वत आदि के रूप वृक्ष शब्द के समान चलते हैं। [अकारान्त (words-ending in’अ’) like the ones listed here are declined like वृक्ष.]

२. अकारान्त-नपुंसकलिङ्ग-शब्दः (फल)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 2
शेष रूप अकारान्त पुंल्लिङ्ग की भाँति । The remaining forms are the same as in अकारान्त पुंल्लिङ्ग।
पत्र, पुष्प, पुस्तक, वस्त्र, धन, रक्त, कमल, वन, उद्यान, क्षेत्र, नेत्र, अन्न, भोजन आदि अकारान्त नपुंसकलिङ्गशब्दों के रूप ‘फल’ की भाँति होते हैं।(Words ending in’अ’ and in neuter gender, as listed here, are declined like फल.)

३. आकारान्त-स्त्रीलिङ्गम्-शब्दः (माला)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 3
लता, शाला, शाखा, निशा, बाला, बालिका, अध्यापिका, आसन्दिका, मञ्जूषा, वाटिका, अम्बा आदि आकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों के रूप ‘माला’ की भाँति होते हैं।(Words ending in’आ’ are in feminine gender and are declined like माला.)

४. इकारान्त पुंल्लिङ्ग-शब्दः (कवि)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 4
मुनि, ऋषि, हरि, गिरि, रवि, ध्वनि, राशि विधि आदि इकारान्त पुंल्लिङ्ग शब्दों के रूप ‘कवि’ की भाँति होते हैं।[Words ending in’इ’ (इकारान्त) and in masculine gender are declined like कवि.]

५. इकारान्त-स्त्रीलिङ्ग-शब्दः (मति)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 5
गति, उक्ति, पंक्ति, सूक्ति, बुद्धि, रति आदि इकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों के रूप ‘मति’ की भाँति चलते हैं। [Words ending in ‘इ’ (इकारान्त) and in feminine gender are declined like मति.]

६. इकारान्त-नपुंसकलिंग शब्दः (वारि)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 6

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 7

७. ईकारान्त-स्त्रीलिङ्ग- शब्दः (नदी)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 8
सखी, देवी, राज्ञी, नारी, लेखनी, पत्नी, भगिनी आदि ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों के रूप ‘नदी’ की भाँति चलते हैं। [Words ending in ‘ई’ (ईकारान्त) and in feminine gender are declined like नदी.]

८. उकारान्त पुंल्लिङ्ग- शब्दः (गुरु)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 9
शिशु, साधु, विधु, भानु, तरु, पशु, विभु, सूनु आदि उकारान्त पुंल्लिङ्ग शब्दों के रूप ‘गुरु’ की भाँति होते हैं। [Words ending in’उ’ (उकारान्त) and in masculine gender are declined like गुरु.]

९. उकारान्त नपुंसकलिंग मधु (शहद)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 10

१०. ऋकारान्त-स्त्रीलिङ्ग – शब्दः (मातृ)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 11
पितृ व भ्रातृ ऋकारान्त (पुंल्लिङ्ग) शब्दों के रूप (द्वितीया विभक्ति बहुवचन को छोड़कर) ‘मातृ’ की भाँति होते हैं। [Words ending in ‘ऋ’ and in masculine gender viz. ‘पितृ’ and ‘भ्रातृ’ are declined like ‘मातृ’, except in accusative (द्वितीया), plural.]

११. ऋकारान्त-पुँल्लिङ्ग-शब्दः (भ्रातृ)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 12
शेष रूप ‘मातृ’ की भाँति । नेतृ, दातृ, कर्तृ, भर्तृ आदि शब्दों के रूप भी ‘भ्रातृ’ की भाँति होते हैं। भेद केवल इतना कि इन शब्दों के प्रथमा और द्वितीया विभक्ति में ‘ऋ’ को ‘आट्’ (अर् नहीं) होता है। यथा-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 13

हलन्त-शब्दाः
1. तकारान्त पुंल्लिङ्ग- शब्दः (भवत्)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 14
बलवत्, बुद्धिमत्, धनवत्, श्रीमत्, भगवत् आदि ‘मत्’ अथवा ‘वत्’ में अन्त होने वाले पुंल्लिङ्ग शब्दों के रूप ‘भवत्’ की भाँति होते हैं।

2. नकारान्त पुंल्लिङ्ग- शब्दः (महात्मन्)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 15
आत्मन्, अश्मन्, महिमन्,* गरिमन्, आदि पुंल्लिङ्ग शब्दों के रूप ‘महात्मन्’ की भाँति होते हैं। (The word आत्मन् is declined like महात्मन्. All words ending in’अन्’ and in masculine gender are declined likewise.)

3. सकारान्त नपुंसकलिङ्ग – शब्दः (मनस्)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 16

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 17
सरस्, वचस्, नभस्, यशस् आदि सकारान्त नपुंसकलिङ्ग शब्दों के रूप ‘मनस्’ की भाँति चलते हैं। (Words like सरस्, वचस्, नभस्, यशस् etc. ending in‘स्’ and in neuter gender are declined like मनस्.)

4. सकारान्त पुंल्लिङ्ग- शब्दः (चन्द्रमस्)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 18
शेष’मनस्’ की भाँति । (The remaining forms are similar to मनस्.)

अभ्यासः (Exercise)
प्रश्न 1.
उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयत—(उदाहरणानुसार रिक्त स्थान भरिए|-)
(क) वृक्ष-शब्द-प्रयोगः (ब०व०)।
1. प्रथमा उद्याने वृक्षाः सन्ति।
2. द्वितीया अहम् वृक्षान् पश्यामि।
3. तृतीया ………………………. उद्यानं शोभते ।
4. चतुर्थी मालाकार: ………………………. खाद्यम् आनयति ।
5. पञ्चमी ………………………. पुष्पाणि पतन्ति ।
6. षष्ठी ………………………. पुष्पाणि श्वेतानि ।
7. सप्तमी खगाः ……………… नीडान् रचयन्ति।

(ख) लता-शब्द-प्रयोगः (ब०व०)
1. उद्याने लताः सन्ति
2. अहम् ………………………. सिञ्चामि।
3. ………………………. वाटिका रमणीया।
4. सः ………………………. जलं यच्छति।
5. ………………………. पत्राणि पतन्ति ।
6. ………………………. पत्राणि हरितानि।
7. ………………………. सुन्दराणि पुष्पाणि विकसन्ति
उत्तरम्:
(क)
1. ×
2. ×
3. वृक्षैः
4. वृक्षेभ्यः
5. वृक्षेभ्यः
6. वृक्षाणाम्
7. वृक्षेषु

(ख)
1. ×
2. लताः
3. लताभिः
4. लताभ्यः
5. लताभ्यः
6. लतानाम्
7. लतासु

प्रश्न 2.
तालिकां पूरयत–(तालिका पूरी कीजिए-)
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 19
उत्तरम्:
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 शब्दरूपाणि 20

प्रश्न 3.
उचित-विकल्पेन रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत-(उचित विकल्प से रिक्त स्थान की पूर्ति कीजिए-)
(क)
1. वर्षासु ………………………. जलवेगेन वहन्ति । ( नद्याः, नद्यः, नदयः )
2. अद्यत्वे ………………………. जलम् मलिनम्।। (नदिनाम्, नदीणाम्, नदीनाम्)
3. ………………………. बलेन शशकः सिंहम् अमारयत्। (बुद्धिस्य, बुद्धिः, बुद्धेः)
4. ………………………. अन्धकारः भवति (रात्रे, रात्रिम्, रात्रौ )
5. एतस्मिन् पुस्तके ………………………. सञ्चयः अस्ति। (सूक्तिनाम्, सूक्त्यः , सूक्तीनाम् )
6. अहम् ………………………. उपहारम् अयच्छम्। (सखाय, सख्यै, सख्याय)
7. रेलयानम् ………………………. गच्छति । (तीव्रगतिना, तीव्रगतिम्, तीव्रगत्या )

(ख)
1. वन्दे ……………………….। (मातारम्, मातरम्, मात्रम् )
2. भगिनी ………………………. सह गच्छति ।। (आतुः, भ्रातरम्, आत्रा)
3. जना: ………………………. अपृच्छन् (नेतरम्, नेतारम्, नेतृम्)
4. अद्य मम ………………………. जन्मदिनम्।। (भ्राता, भ्रातृणाम्, भ्रातुः)
5. दानवीरः कर्ण: महान् ………………………. आसीत्। (दाता, दातृ, दाताः)
उत्तरम्:
(क)
1. नद्यः
2. नदीनाम्
3. बुद्धेः
4. रात्रौ
5. सूक्तीनाम्
6. सख्यै
7. तीव्रगत्या।

(ख)
1. मातरम्
2. भ्रात्रा
3. नेतारम्
4. भ्रातुः
5. दाता।।

प्रश्न 4.
भवत् शब्दस्य उचितेन रूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत-(‘ भवत्’ शब्द के उचित रूप से रिक्त स्थान को भरिए-)
1. ………………………. कुत्र गच्छति ? (भवान्, भवन्तौ, भवन्तः )
2. ………………………. माम् अनुगृह्णन्तु। (भवान्, भवन्तम्, भवन्तः)
3. अहम् ………………………. अभिवादये। (भवतः, भवन्तम्, भवानम्)
4. सुदीप ………………………. सह गन्तुम् सज्जः । (भवतः, भवानेन, भवता)
5. ………………………. किम् रोचते ? (भवन्तम्, भवते, भवान्)
6. ………………………. आशीर्वचनैः अहम् सफलः। (भवताम्, भवतानाम्, भवते)
7. ………………………. मम पूर्ण: विश्वासः । (भवते, भवति, भवतः)
उत्तरम्:
1. भवान्
2. भवन्तः
3. भवन्तम्
4. भवता
5. भवते
6. भवताम्
7. भवति।

प्रश्न 5.
1. स: ………………………. पुष्पमालाम् अर्पयति।। (मुन्ये, मुनाय, मुनये)
2. ………………………. नमः।। (गुरवे, गुर्वे, गुरुवे)
3. वाहनानि मार्गे ………………………. चलन्ति। (तीव्रगतिना, तीव्रगत्या, तीव्रगतया)
4. लक्ष्मणः ………………………. स्निह्यति। (भ्रातरी, भ्रातरे, भ्रातरि)
5. ………………………. पुष्पाणि विकसन्ति। (लताषु, लतासू, लतासु)
उत्तरम्:
1. मुनये
2. गुरवे
3. तीव्रगत्या
4. भ्रातारे
5. लतासु

More CBSE Class 8 Study Material

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 3 सन्धि -बोधः

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 3 सन्धि -बोधः

अधोदत्तानि पदानि अवलोकयत–(नीचे दिए गए शब्दों को देखिए-)

  • देवालयः (देव + आलयः)
  • सूर्योदयः (सूर्य + उदय)
  • सज्जनः (सत् + जन:)
  • कश्चित् (कः + चित्)
  • कोऽपि | (कः + अपि)

उपरिलिखित प्रत्येक शब्द में दो शब्दों के अत्यधिक पास आ जाने पर अक्षरों में परिवर्तन आ गया है। (In each of the words above, a change has come as a result of two words coming very close to each other.)
यथा-

  • देव + आलयः → देव् + अ + आ + लयः = देवालयः (अ + आ = आ)
  • सूर्य + उदयः → सूर्य + अ + उ + दयः = सूर्योदयः (अ + उ = ओ)
  • सत् + जनः → सज् + जनः = सज्जनः (त् → ज्)
  • कः + चित् → कश् + चित् = कश्चित् (: → श्)
  • कः + अपि → को + अपि = कोऽपि (अ: → ओ; अ→ ऽ)

दो शब्दों के अत्यधिक पास आने पर पहले शब्द के अन्तिम वर्ण तथा दूसरे शब्द के प्रथम वर्ण के मेल से जो परिवर्तन अथवा विकार आता है, उसे सन्धि कहते हैं। (When two words come very close, a change occurs, as the last letter of the first word and the first letter of the second word merge with each other. This transformation is called sandhi.)

सन्धि के भेद
सन्धि तीन प्रकार की होती है-

  • स्वर सन्धि
  • व्यंजन सन्धि
  • विसर्ग सन्धि

1. स्वर सन्धि-जब स्वर का स्वर से मेल होता है।
(Vowel Sandhi—When a vowel joins with another vowel.)
यथा-

  • विद्यालयः → विद्या + आलयः (आ + आ → आ)
  • दिनेशः → दिन + ईशः (अ + ई → ए)
  • चन्द्रोदयः → चन्द्र + उदयः (अ + उ → ओ)
  • वसुधैव → वसुधा + एव (आ + ए → ऐ)
  • प्रत्येकम् → प्रति + एकम् (इ → य्)
  • स्वागतम् → सु + आगतम् (उ → व्)

स्वर सन्धि के भेदः
(क) दीर्घसन्धिः- ह्रस्व/ दीर्घ स्वर + समजातीय ह्रस्व/ दीर्घ स्वर = दीर्घ स्वर
(अ/आ + अ/आ = आ; इ/ई + इ/ई = ई; /ऊ + उ/ऊ = ऊ)
यथा- मम + अपि = ममापि; तथा + अपि = तथापि, विवेक + आनन्दः = विवेकानन्दः;
नदी + ईशः = नदीशः; भानु + उदयः = भानूदयः; पितृ + ऋणम् = पितृणम्

(ख) गुणसन्धिः -अ/आ + ई/ई = ए; अ/आ + उ/ऊ = ओ; अ/आ + ऋ/ऋ = अर्
यथा- सर्व + उदयः = सर्वोदयः; मम + उपरि = ममोपरि; हर्ष + उल्लासः = हर्षोल्लासः;
महा + ईशः = महेशः; देव + ऋषिः = देवर्षिः

(ग) यण्सन्धिः -इ/ई → य् ; उ/ऊ → व् ; ऋ → र् (सामने असमान स्वर होने पर)
यथा- इति + आदि = इत्यादि; यदि + अपि = यद्यपि, कर्मणि + एव = कर्मण्येव;
यदि + एवम् = यद्येवम् (यद्+ इय् + एवम्); भ्रातृ + अंशः = भ्रात्रंशः (भ्रात्+ऋ→+अंश:)
मुनि + ओः = मुन्योः (मुन्+ इय् + ओ:); गुरु + ओः = गुर्वोः (गुर् + उ→व्+ओ:)

(घ) वृद्धि-सन्धिः -अ/आ + एऐ = ऐ; अ/आ + ओ/औ = औ
यथा- सदा + एव = सदैव,
वन + ओषधिः = वनौषधिः,
जल + ओघः = जलौघः,
तव + ऐश्वर्यम् = तवैश्वर्यम्

(ङ) अयादि-सन्धिः -ए → अय्; ऐ → आय्; ओ → अव्; औ → आव्
(सामने असमान स्वर होने पर)
यथा- ने + अनम् = नयनम् (न् + ए → अय् + अनम्);
भो + अनम् = भवनम् (भ् + ओ → अव् + अनम्);
तौ + एव = तावेव द्वौ + अपि = द्वावपि,
मुने + ए = मुनये, गुरो + ए = गुरवे

2. व्यञ्जन सन्धि – जब व्यञ्जन का स्वर अथवा व्यञ्जन से मेल होता है-
(क) व्यञ्जनम् + स्वरः

  • अजन्तः = अच् + अन्तः (च् → ज्)
  • धर्मादायुः = धर्मात् + आयुः (त् → द्)
  • एतदासनम् = एतत् + आसनम् (त् → द्)

(ख) व्यञ्जनम् + व्यञ्जनम्

  • तल्लीनः = तत् + लीनः (त् → ल् )
  • तन्मयः = तत् + मयः (त् → न्)
  • सज्जनः = सत् + जनः (त् → ज्)
  • स्वच्छं जलम् = स्वच्छम्+जलम् (म्→ अनुस्वार:)

3. विसर्ग सन्धि*-जब विसर्ग का स्वर अथवा व्यञ्जन से मेल होता है।
(क) विसर्गः + स्वरः

  • देवोऽपि = देवः + अपि (अ: → ओ; अ → 5)
  • अन्तरात्मा = अन्तः + आत्मा (: → र्)
  • भर्तुरेव = भर्तुः + एवं (: → र्)

(ख) विसर्गः + व्यञ्जनम्

  • मनोहरः = मनः + हरः (अ: → ओ)
  • बालश्चलति = बालः + चलति (: → श्)
  • इतस्ततः = इतः + ततः (: → स्)
  • यो जानाति = य : जानाति (अ: → ओ)

विसर्गलोपः-विसर्ग सन्धि में कहीं-कहीं विसर्ग का लोप होता है।
यथा-

  • सः गच्छति → स गच्छति।
  • एषः आगच्छामि – एष आगच्छामि।
  • योग: उच्यते – योग उच्यते
  • सन्तोषः एव → सन्तोष एव।
  • अतः एव → अत एव
  • सत्पुरुषाः इव – सत्पुरुषा इव

अवधेयम्-सन्धि के फलस्वरूप एक बार विसर्ग लोप होने पर पुन: सन्धि नहीं होती तथा दोनों शब्द पृथक् ही लिखे जाते हैं; यथा
अतः एव → अत एव ही लिखा जाएगा। पुन: दीर्घ सन्धि के नियमानुसार सन्धि करके अतैव’ नहीं लिखा जा सकता और न ही ‘अतएव’ लिखा जा सकता है।

अभ्यासः (Exercise)
प्रश्न 1.
उचितं विकल्पं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत। (उचित विकल्प चुनकर रिक्त स्थान में लिखिए-)
(क)
1. सप्त + ऋषिः = ……………………….. (सप्तार्षिः, सप्तर्षिः, सप्तैषि:)
2. मम + एव = ……………………….. (ममेव, ममिव, ममैव)
3. सर्व + उपरि = ……………………….. (सर्वपरि, सर्वोपरि, सर्वपरि)
4. पितृ + आदेशः = ……………………….. (पितादेशः, पितरादेशः, पित्रादेश:)
5. यदि + अपि = ……………………….. (यद्यापि, यद्यपि, यदियपि)

(ख)
1. सर्वदैव = ……………………….. + ……………………….. (सर्व + दैव, सर्वदा + ऐव, सर्वदा + एव)
2. कर्मण्येव = ……………………….. + ……………………….. (कर्मणी + एव, कर्मणि + एव, कर्मण् + येव)
3. साधवे = ……………………….. + ……………………….. (साधु + ए, साधोः + ए, साधो + ए)
4. भानूदयः = ……………………….. + ……………………….. (भानू + उदयः, भानु + उदयः, भानुः, + उदयः)
5. मातृणम् = ……………………….. + ……………………….. (मातृ + णम्, मातृ + ऋणम्, मातृ + ऋणम्)
उत्तरम्:
(क)
1. सप्तर्षिः
2. ममैव
3. सर्वोपरि
4. पित्रादेशः
5. यद्यपि

(ख)
1. सर्वदा + एव
2. कर्मणि + एव
3. साधो + ए
4. भानु + उदयः
5. मातृ + ऋणम्।

प्रश्न 2.
सन्धिः विच्छेदः वा क्रियताम्-(सन्धि अथवा विच्छेद कीजिए-)
(क)
1. महर्षिः = ……………………….. + ………………………..
2. चापि = ……………………….. + ………………………..
3. ममेच्छा = ……………………….. + ………………………..
4. अध्ययनाभिलाषा = ……………………….. + ………………………..
5. ग्रीष्मर्तुः = ……………………….. + ………………………..
6. भवति = ……………………….. + ………………………..

(ख)
1. क्षुधा + आर्तः = ………………………..
2. भवन्ति + एते = ………………………..
3. उप + ईक्षिताः = ………………………..
4. तथा + एव = ………………………..
5. प्रति + आगच्छति = ………………………..
6. सु + आगतम् = ………………………..
उत्तरम्:
(क)
1. महा + ऋषि
2. च + अपि
3. मम + इच्छा
4. अध्ययन + अभिलाषा
5. ग्रीष्म + ऋतुः
6. भो + अति

(ख)
1. क्षुधार्तः।
2. भवन्त्येते
3. उपेक्षिता
4. तथैव
5. प्रत्यागच्छति
6. स्वागतम्।

More CBSE Class 8 Study Material

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 पदविचारः

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 पदविचारः

वर्गों से शब्द और शब्दों से वाक्य बनता है। वाक्य में प्रयुक्त होने वाला शब्द पद कहलाता है-यथा ‘बालक’ शब्द है और ‘बालकः’ पद।
वाक्य में प्रयुक्त होने वाले पद पाँच प्रकार के होते हैं

  • संज्ञापद – यथा – बालकः, बालिका, वृक्षः, लता, पुष्पम् आदि।
  • सर्वनामपद – यथा – सः, ता, तत् आदि।
  • विशेषणपद – यथा – योग्यः, योग्या, सुन्दरम् आदि।
  • क्रियापद – यथा – पठति, गच्छति, शोभते आदि।
  • अव्यय – यथा – अत्र, तत्र, कुत्र, यथा, तथा आदि।

अव्ययपद अविकारी पद होते हैं। अर्थात् वाक्यप्रयोग के समय उनमें कोई विकार अर्थात् परिवर्तन नहीं आता। वे अपने मूल रूप में ही वाक्य में प्रयोग में लाए जाते हैं।
संज्ञा, सर्वनाम विशेषणपद परिवर्तनशील/विकारी होते हैं। वाक्य में प्रयोग करते समय इनमें रूपान्तर आ जाता है। यथा ‘छात्र’ शब्द प्रयोगानुसार वाक्य में-

  • छात्रः छात्रः पठति।
  • छात्रम् – अध्यापिका छात्रं पृच्छति।
  • छात्रेण – छात्रः छात्रेण सह खेलति।

इस प्रकार छात्र’ शब्द छात्रः, छात्रम्, छात्रेण आदि रूप धारण कर लेता है।
इसी प्रकार सर्वनाम, विशेषण एवं क्रिया शब्दों में भी प्रयोगानुसार रूपान्तर आता है। यथा

  • सः छात्रः योग्यः।
  • सा छात्रा योग्या।
  • तत् पुस्तकम् शोभनम्। इत्यादि।

क्रियापद धातु से बनता है। एक धातु से अनेक क्रियापद बनते हैं। काल, पुरुष, वचन आदि के अनुसार क्रियापद में भी रूपान्तर आता है।
यथा-

  • छात्रः पठति।
  • त्वम् पठिष्यसि।
  • वयम् अपठाम्।

यहाँ सभी क्रियापद ‘पठ्’ धातु से बने हैं।
वाक्यप्रयोग में पदों में आने वाला परिवर्तन निम्नलिखित तत्त्वों पर निर्भर करता है-
1. लिंग-लिंग तीन होते हैं। शब्द का रूप तदनुसार होता है। यथा

  • बालक:-पुँल्लिंग
  • बालिका-स्त्रीलिंग
  • अपत्यम्-नपुंसकलिंग

2. वचन-वचन भी तीन होते हैं

  • एकवचन- छात्रः, पुस्तकम्, लतायाम्, विद्यालयम् इत्यादि।
  • द्विववचन-छात्रौ, पुस्तके, लतयो: विद्यालयौ, इत्यादि।
  • बहुवचन- छात्राः, पुस्तकानि, लतासु, विद्यालयान् इत्यादि।

क्रियापद में भी वचनानुसार रूपान्तर आता है; यथा-बालकः हसति। बालकाः हसन्ति।
3. पुरुष-क्रियापद में रूपान्तर पुरुषानुसार भी आता है। पुरुष तीन होते हैं-
प्रथम पुरुष-पठति
मध्यम पुरुष–पठति
उत्तम पुरुष–पठामि
4. लकार/काल-क्रिया के काल पर भी क्रियापद का रूप निर्भर करता है। यथा-

  • वर्तमानकाल–(लट् लकार)-बालकाः पठन्ति।
  • भूतकाल-(लङ लकार)-बालका: अपठन्।
  • भविष्यत्काल-(लृट् लकार)-बालकाः पठिष्यन्ति।

5. कारक-संज्ञा अथवा सर्वनाम का रूप वाक्य में कारक के आधार पर निर्धारित किया जाता है। यथा-
कुर्ताकारक में प्रथमा विभक्ति शब्द रूप का प्रयोग होता है; यथा-
वृक्षाः फलन्ति।
कर्मकारक में द्वितीया विभक्ति शब्द रूप प्रयुक्त होता है; यथा-
मालाकार: वृक्षान् सिञ्चति, बालकाः विद्यालयं गच्छन्ति। इत्यादि
ध्यान दें-छात्र यदि पठनकाल में सावधान रहें तो उपरिदत्त सभी व्याकरण तत्त्व सहज ही सीख जाएँगे। वाचन-पुनर्वाचन से भी व्याकरण बिन्दु स्पष्ट हो जाते हैं, जिससे वाक्य प्रयोग में अशुद्धि नहीं
होती।

अभ्यासः (Exercise)
प्रश्न 1.
अद्योदत्तेषु पदानि* चित्वा लिखत-(निम्नलिखित में से पद चुनकर लिखिए-)
लतायाम्, छात्र, छात्रान्, मति, गत्या, चञ्चुः, मातृ, भ्राता, गुरु
…………………. ………………… ………………… ……………………. …………………..
उत्तरम्:
लतायाम्, छात्रान्, गत्या, चञ्चुः, भ्राता। (शेष मूल शब्द हैं।)

प्रश्न 2.
अव्ययपदानि पृथक्कुरुत-(अव्ययपद पृथक् कीजिए-)
मुनेः, तथा, बालकम्, तस्य, तत्र, यत्र, यस्मै, सम्प्रति, अधुना
…………. ………………. ……………. ……………. ………………..
उत्तरम्:
तथा, तत्र, यत्र, सम्प्रति, अधुना।

प्रश्न 3.
विशेषणपदानि चित्वा लिखत-(विशेषण पद चुनकर लिखिए-)
विशालम् भवनम्; सुखदः समाचारः, पक्वे फले शोभनानि पुस्तकानि; रमणीया वाटिका
…………….. ………….. ……………… ………………. ………………
उत्तरम्:
विशालम्, सुखदः पक्वे, शोभनानि, रमणीया।

प्रश्न 4.
उत्तम पुरुष-क्रियापदानि चित्वा लिखत-(उत्तम पुरुष के क्रियापद चुनकर लिखिए-)
कुरु, कुर्याम, पठेत्, पठेयम्, सेवसे, सेवे, आगच्छम्, नेष्यति, स्याम्
……….. ……………… ……………… ……………….. ………….
उत्तरम्:
कुर्याम्, पठेयम्, सेवे, आगच्छम्, स्याम्।

प्रश्न 5.
बहुवचनान्तपदानि चित्वा लिखत-(बहुवचन के पद चुनकर लिखिए-)
भ्रातरः, भ्रातरम्, भवताम्, भवतः, ददति, कव्योः, तासु, वृक्षयोः सर्वेषाम्
………………. ………………. ………………. ……………… ………….
उत्तरम्:
भ्रातरः भवताम्, ददति, तासु, सर्वेषाम्।

प्रश्न 6.
नपुंसकलिंग-पदानि चित्वा लिखते-(नपुंसकलिंग पद चुनकर लिखिए-)
यशः नेत्रम्, नासिका, पादः, विद्याधनम्, महिमा, मधु, साधुः, मनः।
………….. ………….. ……………. ……………… ………….
उत्तरम्-
यशः, नेत्रम्, विद्याधनम्, मधु, मनः।

More CBSE Class 8 Study Material

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 1 वर्णविचारः

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 1 वर्णविचारः

अपने मन के भावों को दूसरों तक पहुँचाने के लिए हम भाषा का प्रयोग करते हैं। यह प्रयोग दो प्रकार से होता है।

  • मौखिक अर्थात् बोलकर
  •  लिखित अर्थात लिखकर।

भाषा शब्द ‘ भाष्’ धातु से बना है। ‘भाष्’ धातु का अर्थ है-‘बोलना’।
बोलते समय जो ध्वनियाँ मुख से निकलती हैं उनको लिखित रूप देने के लिए हम वर्णो अर्थात् अक्षरों का प्रयोग करते हैं। सरल भाषा में वर्ण ध्वनि को लिखित रूप है। वह छोटी-से-छोटी ध्वनि जिसके और टुकड़े नहीं हो सकते उसे वर्ण कहते हैं।
संस्कृत भाषा में प्रयोग में आनेवाले वर्ण दो प्रकार के हैं.

  • स्वर
  • व्यञ्जन

स्वर
स्वर वे वर्ण हैं जिनका उच्चारण स्वतन्त्र रूप से किया जा सकता है अर्थात् जिनके उच्चारण के लिए किसी अन्य वर्ण की सहायता नहीं लेनी पड़ती। ये स्वर हैं
अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ऋ, लू, ए, ऐ, ओ, औ–ये संख्या में 13 (तेरह) होते हैं।
स्वर के भेद-स्वर दो प्रकार के होते हैं

1. ह्रस्व स्वर-अ, इ, उ ऋ, लु–ये पाँच मूल स्वर कहलाते हैं। (क्योंकि अन्य स्वर या तो इनके दीर्घ रूप हैं या इनमें से किसी दो की सन्धि से बने हैं।)
2. दीर्घ स्वर-आ, ई, उ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ को सन्धि स्वर भी कहते हैं। ये दो स्वरों के जोड़ से बनते हैं। यथा-ए = अ + इ; ऐ = अ + ए; ओ = अ + उ; औ = अ + ओ। दीर्घ स्वरों की संख्या 8 (आठ) है।

व्यञ्जन
व्यजन वे वर्ण हैं जिनक्रा उच्चारण किसी अन्य वर्ण की सहायता के बिना सम्भव नहीं होता है यथा-क्, खू, ग् इत्यादि। इन वर्गों का उच्चारण करने के लिए स्वर की सहायता लेनी पड़ती है। जब हम ‘क’ का उच्चारण करते हैं। तो ‘क’ के साथ ‘अ’ की ध्वनि भी मुख से निकलती है। कारण-‘क’ में ‘अ’ जुड़ा है, क्योंकि इसमें हलन्त ( ) नहीं है, किंतु हलन्त युक्त ‘म’ अर्थात ‘म्’ में ‘अ’ शामिल नहीं है। स्मरण रहे कि यदि किसी व्यञ्जन में ‘अ’ न जुड़ा हो तो नीचे हलन्त चिह्न (चिह्न) लगाया जाता है;
यथा- क्, ख्, न्। व्यञ्जन के नीचे हलन्त चिन्ह ( ) न लगा हो तो समझ लें कि उसमें ‘अ’ जुड़ा है। जैसे- मम् शब्द के ‘म’ में ‘अ’ जुड़ा है, क्योंकि इसमें हलन्त () नहीं है, किंतु हलन्त युक्त ‘म्’ अर्थात् ‘म्’ में ‘अ’ शामिल नहीं है। कारण-‘क्’ में ‘अ’ जोड़ने पर ‘क’ बनता है।
संस्कृत भाषा में कुल 33 व्यञ्जन हैं। जिनमें 25 स्पर्श, 4 अन्तस्थ तथा 4 उष्म वर्ण हैं। स्पर्श वर्गों को 5 वर्गों में बाँटा गया है। यथा-
स्पर्श- क् ख् ग् घ् ङ – कवर्ग
च् छ् ज् झ् ञ् – च वर्ग
ट् ठ् ड् ढ् ण् – टवर्ग
त् थ् द् ध् न् – तवर्ग
प् फ् ब् भ् म् – पवर्ग
अन्तस्थ- य् र् ल् व्
उष्म- श् ष् स् ह्
स्वर तथा व्यञ्जन के अतिरिक्त संस्कृत में दो और ध्वनियों का प्रयोग होता है जिन्हें हम अयोगवाह कहते हैं। ये दो ध्वनियाँ हैं-

  • अनुस्वारः-यथा-संस्कारः, संस्कृतम्, संस्कृतिः इत्यादि।
  • विसर्गः-यथा-रामः, ऋषिः, साधुः, मालाः इत्यादि।

अनुस्वार नासिक ध्वनि है जिसके उच्चारण में ध्वनि नाक से निकलती है। इसके विपरीत विसर्ग का उच्चारण ‘ह’ की भाँति होता है। ध्यान रहे कि अयोगवाह का प्रयोग केवल स्वर के साथ किया जाता है।

संयुक्त-वर्ण
संस्कृत भाषा में कई संयुक्त वर्ण भी हैं। जब एक स्वररहित वर्ण दूसरे वर्ण से जुड़ जाता है तो इस मेल से संयुक्त वर्ण बन जाता है। यथा
द् + य = द्य – विद्यालयः, विद्यार्थी, नद्यः इत्यादि।
प् + र = प्र – प्रातः, प्रमाणम्, प्रणामः इत्यादि।
ज् + अ = ज्ञ – ज्ञानी, ज्ञाता, विज्ञानम् इत्यादि।
त् + र = त्र – त्राहि, विचित्रम्, त्रस्यति इत्यादि।
श् + र = श्र – परिश्रम: विश्रामः, श्रान्तिः इत्यादि।
श् + ऋ = शृ – शृंगम्, शृंगारः, श्रृंखला इत्यादि।
ह् + य = ह्य – ह्यः, बाह्य आदि।
ह् + न = ह्र – चिह्नम्, मध्याह्नम् आदि।
वर्णसंयोग : वर्गों के संयोग से शब्द बनते हैं; यथा
प् + र् + अ + क् + ऋ + त् + इ + : = प्रकृतिः
प् + अ + र् + व् + अ + त् + अ + : = पर्वतः
क् + ष् + अ + त् + र् + इ + य् + अ + : = क्षत्रियः इत्यादि।
वर्णविन्यास : किसी भी शब्द में आए वर्गों को क्रमपूर्वक पृथक-पृथक करना वर्णविन्यास अथवा वर्णविच्छेद कहलाता है; यथा-
आश्रमः = आ + श् + र् + अ + म् + अ + :
शृङ्खला = श् + ऋ + ङ + ख् + अ + ल् + आ
विज्ञानम् = व् + इ + ज् + ञ् + आ + न् + अ + म् इत्यादि।
स्मरणीयम्
(i) र् + म् + अ = र्म-यथा-निर्मलम्
(ii) म् + र् + अ = म्र-यथा- म्रियते
(iii) र् + उ = रु-यथा- गुरुः
(iv) र् + ऊ = रू – यथा- गुरू (द्विवचन)
(v) ष् + ट् + र् + अ = ष्ट्र-यथा- राष्ट्रम्
(vi) द + ऋ = दृ – यथा- दृश्यम्, दृष्टिः
(vii) द् + र् + अ = द्र-यथा-दरिद्रः द्रष्टा

अभ्यासः (Exercise)
प्रश्न 1.
कोष्ठकात् उचितं विकल्पं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत-(कोष्ठक से उचित विकल्प चुनकर रिक्त स्थान में लिखिए।)
(क) 1. ‘ज्’ ……………………………. का व्य ञ्जन है। (कवर्ग / चवर्ग / तवर्ग)
2. पवर्ग से पहले ……………………………. आता है। (चवर्ग / टवर्ग / तवर्ग)
3. ‘श् ष् स् ह’ ……………………………. व्य ञ्जन हैं। (स्पर्श / अन्तस्थ / उष्म)
4. विसर्ग ……………………………. कहलाता है। (स्वर / व्यञ्जन / अयोगवाह)
5. अनुस्वार का प्रयोग ……………………………. के साथ किया जाता है। (स्वर / व्यञ्जन / अयोगवाह)
उत्तरम्
1. चवर्ग
2. तवर्ग
3. उष्म
4. अयोगवाह
5. स्वर

(ख) 1. अ, इ, उ, ऋ, लु……………………………. कहलाते हैं। (अन्तस्थ / मूलस्वर / सन्धिस्वर)
2. ……………………………. दीर्घ स्वर है। (इ / य् / उ / ए)
3. ……………………………. सन्धि स्वर है। (लू / आ / ओ / ज्ञ)
4. ………………………………. अन्तस्थ वर्ण है। (श् / स् / त् / ल्)
5. व्यञ्जन का उच्चारण ……………………………. की सहायता से ही होता है। (ह्रस्व स्वर / दीर्घ स्वर / स्वर)
उत्तरम्-
1. मूलस्वर
2. ए
3. ओ
4.
5. स्वर।

प्रश्न 2.
वर्णसंयोगः वर्णविच्छेदः वा पूर्यताम्-(वर्ण-संयोग अथवा वर्ण-विच्छेद पूरा कीजिए।)
(क)
1. र् + आ + ष् + ट् + र् + अ + म् = …………………………….
2. क् + आ + र् + य् + आ + + द् = …………………………….
3. क् + र् + म् + आ + ङ + क् + अ + : = …………………………….
4. न् + अ + द् + य् + ओ + = …………………………….
5. श् + र् + ई + म् + अ + त् + ई = …………………………….
उत्तरम्
1. राष्ट्रम्
2. कार्याणि
3. क्रमाङ्कः
4. नद्योः
5. श्रीमती

(ख)
1. प्रार्थना = प् + ………………….. + आ + ………………….. + ………………….. + अ + ………………….. + …………………..
2. नद्याः = न् + ………………….. + ………………….. + ………………….. + ………………….. + :
3. विश्राम्यति = ………………….. + ………………….. + ………………….. + ………………….. आ + ………………….. + ………………….. + ………………….. + तू + …………………..
4. छेत्तुम् = ………………….. + ………………….. + त् + ………………….. + ………………….. + म्
5. अपेक्षा = ………………….. + ………………….. ए + ………………….. + ………………….. + आ
उत्तरम्
1. प + र् + आ + र् + थ् + अ + न् + आ
2. न् + अ + द् + य् + आ + :
3. व् + इ + श् + र् + आ + म् + य् + अ + त् + इ
4. छ् + ए + त् + त् + उ + म्।
5. अ + प् + ए + क् + ष् + आ

प्रश्न 3.
वर्णानां क्रमे रिक्तस्थानपूर्ति कुरुत-(वर्षों के क्रम में रिक्त स्थानपूर्ति कीजिए।)
(क)
1. प् ……………… ब् ……………… म्
2. ……………… र्, ल् ………………
3. त् ……………… द् ……………… न् ।
4. ……………… ष् ……………… ह्
उत्तरम्-
1. फ्, भ्
2. य्, व्
3. थ्, ध्
4. श्, स्

1. अ, ………………, ………………, ऋ, लु
2. ……………… ऐ, ओ ………………
3. अ, ………………, ……………… ई, उ ………………
4. ………………, ………………, लू
उत्तरम्
1. इ, उ्
2. ए, औ्
3. आ, इ, ऊ्
4. ऋ, ऋ

More CBSE Class 8 Study Material